Rozwiązanie umowy agencyjnej w prawie francuskim

Wiele polskich firm dystrybuje swoje produkty na francuskim rynku za pośrednictwem francuskich przedstawicieli handlowych. W przypadku zerwania umowy przez zleceniodawcę, artykuł L.134-12 francuskiego Kodeksu handlowego przewiduje: „w przypadku ustania stosunków ze zleceniodawcą, przedstawiciel handlowy ma prawo do odszkodowania za poniesione szkody”.

Jaka jest wysokość odszkodowania wyrównawczego ?

Polscy klienci nie mogą kierować się logiką rodzimego kodeksu cywilnego, myśląc że jedynie wzrost liczby klientów czy obrotów w wyniku działań przedstawiciela handlowego, mógłby zapewnić agentowi wypłatę odszkodowania. Prawo francuskie chroni przedstawiciela handlowego, zapewniając mu automatycznie przyznanie świadczenia wyrównawczego i to bez konieczności wykazania przez niego konkretnych strat.

Odszkodowanie ma zrekompensować przedstawicielowi handlowemu juz sam fakt utraty danego klienta w wyniku rozwiązania umowy agencyjnej: udział w rynku, który agent traci, a który polski klient zyskuje, rezygnując z jego usług, oznacza dla agenta utratę potencjalnych prowizji związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Jeśi wysokość tego odszkodowania zależy od oceny sądów trzeba wiedzieć, że wielu francuskich sędziów niemal systematycznie szacuje wysokość odszkodowania wyrównawczego do wysokości dwoch lat prowizji brutto. Obliczenia są dokonywane w oparciu o średnią z trzech lat poprzedzających rozwiązanie umowy agencyjnej.

Odszkodowanie należne przedstawicielowi powinno być obniżone w przypadku gdy umowa między stronami miała charakter krótkoterminowy. Ta sytuacja jest brana pod uwagę przez niektóre sądy w celu oszacowania odszkodowania wyrównawczego do wysokości niższej od dwóch lat trwania umowy agencyjnej.

Odszkodowanie przysługujące przedstawicielowi handlowemu jest kwestią porządku publicznego, co oznacza że strony nie mogą wyłączyć go umownie. Według artykułu L. 134-16 Kodeksu spółek handlowych: „Uznaje się za nieważne wszelkie postanowienia i umowy sprzeczne z artykułem L. 134.12”.

A co jesli agent dopuści się uchybień ?

Aby uniknąć konieczności płacenia jakiegokolwiek odszkodowania, jedynym rozwiązaniem jest wykazanie, że zgodnie z artykułem L. 134-13 1° Kodeksu handlowego „rozwiązanie umowy zostało spowodowane przez poważne uchybienie przedstawiciela handlowego.”

Należy jednak pamiętać, że ciężar udowodnienia przedstawicielowi handlowemu popełnienia poważnego uchybienia spoczywa na zleceniodawcy/kliencie, co nie zawsze jest rzeczą łatwą.

Francuscy sędziowie Sądów Gospodarczych, gdzie zasiadają sędziowie niezawodowi, nie wszystkie uchybienie umowne agenta zakwalifikują jako „na tyle poważne” aby pozbawić go tym samym prawa do należnego mu odszkodowania wyrównawczego. Można wręcz stwierdzić, że w praktyce, francuscy sędziowie z wielką ostrożnością, oceniają popełnienie przez agenta „poważnego uchybienia”, które określają w sposób abstrakcyjny: „Poważne uchybienie przedstawiciela handlowego to takie, które uzasadnia niezwłocznie rozwiązanie szkodliwej dla wspólnych celów umowy i które uniemożliwia utrzymanie stosunku umownego”(Sąd kasacyjny, 21 czerwca 2011, n°10-19902).

Według francuskich sądów, sam fakt nieefektywności przedstawiciela handlowego, bądz niewywiązywania się przez niego z narzuconych zadań sąniewystarczające do ustalenia popełnienia poważnego uchybienia. Francuski Sąd Najwyższy orzekł, że nie popełnił poważnego uchybienia przedstawiciel handlowy, który nie przestrzegał umownych z powodu stagnacji gospodarczej.

Natomiast francuscy sędziowie uznali istnienie poważnego uchybienia w odniesieniu do przedstawiciela handlowego w sytuacji w której agent kontaktował się w sposób chaotyczny z klientami – czyniąc obietnice niemożliwe do spełnienia, pomimo ostrzeżeń zleceniodawcy i który, odmówił przestrzegania reguł sprzedaży oraz ustalił osiągnięcie wyników powyżej zalecanych na poziomie krajowym (Sąd apelacyjny w Paryżu, 4e ch. B, 4 października1996, Socopral c/ Sté Domaines Michel Bernard).

Ważnym elementem dowodowym będzie tu korespondencja majlowa pomiędzy stronami, za pomocą której zleceniodawca może udokumentować udzielane przedstawicielowi handlowemu polecenia i jego odpowiedzi. W przypadku uchybień ze strony agenta, zleceniodawca powinien systematycznie dawać wyraz swemu niezadowoleniu, najlepiej na piśmie, nie czekając do samego momentu rozwiązania umowy agencyjnej. Należy pamietać, że brak reakcji na uchybienia agenta jest często interpretowane przez francuskie sądy jako dowód na to, że jego uchybienie nie mogło być „dostatecznie poważne”, jeśli  było tolerowane przez zleceniodawcę.

Polski kodeks cywilny korzystniejszy dla Zleceniodawcy

Postanowienia polskiego kodeksu handlowego są mniej korzystne dla agentów, niż postanowienia kodeksu francuskiego. Zgodnie bowiem z artykułem 7643 polskiego Kodeksu cywilnego: „§1. Po rozwiązaniu umowy agencyjnej agent może żądać od dającego zlecenie świadczenia wyrównawczego, jeżeli w czasie trwania umowy agencyjnej pozyskał nowych klientów lub doprowadził do istotnego wzrostu obrotów z dotychczasowymi klientami, a dający zlecenie czerpie nadal znaczne korzyści z umów z tymi klientami. Roszczenie to przysługuje agentowi, jeżeli, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, a zwłaszcza utratę przez agenta prowizji od umów zawartych przez dającego zlecenie z tymi klientami, przemawiają za tym względy słuszności. (…)

Świadczenie wyrównawcze nie ma jednak charakteru bezwzględnego – w art. 7644 KC wprowadzono bowiem katalog sytuacji, których zaistnienie wyłącza możliwość dochodzenia przez agenta tego świadczenia. Co do zasady, dotyczą one rozwiązania umowy bez zachowania terminów wypowiedzenia z winy agenta oraz wypowiedzenia umowy przez agenta, chyba że wynikło ono z przyczyn, za które odpowiedzialny jest zleceniodawca.

W sporze przed francuskim Sądem, Sędzia znad Sekwany ma obowiązek zastosować polskie prawo jeśli taka była wola stron i w momencie podpisania umowy agencyjnej, wskazały one na zastosowanie prawa polskiego.

Należy jednak pamiętać, że rozwiazania prawa francuskiego (L.134-12 Kodeksu handlowego) jak i polskiego (art. 7643 § 5 KC) są zgodne jeśli chodzi o bieg terminu przedawnienia -agent ma jeden rok od dnia rozwiązania umowy na zgłoszenie zleceniodawcy żądania zapłaty z tytułu roszczenia wyrównawczego i po upływie tego terminu możliwość dochodzenia takiego roszczenia wygasa.